प्रतिनिधी, 10 ऑक्टोबर: भारतातील विद्यापीठ स्तरावरील खेळांना अधिक व्यावसायिक, पारदर्शक आणि खेळाडू-केंद्रित बनवण्यासाठी 'इंडियन युनिस्पोर्ट्स फेडरेशन'ची (IUSF) स्थापना ही एक सकारात्मक संधी मानली जात आहे. युवा कार्यक्रम आणि क्रीडा मंत्रालयाने ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी दिलेल्या प्रोव्हिजनल (तात्पुरत्या) मान्यतेमुळे या नव्या संस्थेवर मोठी जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे. जर या फेडरेशनचे कामकाज योग्य पद्धतीने चालवले गेले, तर विद्यापीठातील खेळांसाठी हा मोठा 'गेम चेंजर' ठरू शकतो. यासाठी या मान्यतेसोबतच उत्तरदायित्व, दर्जेदार प्रशिक्षण आणि निष्पक्ष निवड प्रक्रियेची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे.
स्पोर्ट्सनेट इंटेलला मिळालेल्या माहितीनुसार, IUSF ची बैठक ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नवी दिल्ली येथे आयोजित करण्यात आली आहे. या नव्या संस्थेसमोर आपली कृती योजना आणि विद्यापीठांसोबतच्या समन्वयाची दिशा स्पष्ट करण्याची संधी आहे. या बैठकीतील निर्णय समोर आल्यानंतरच त्याच्या परिणामांबाबत निष्कर्षाप्रत पोहोचता येईल.
विद्यापीठांमधील खेळ केवळ वार्षिक स्पर्धा आयोजित करण्यापुरते मर्यादित राहू नयेत. विद्यार्थी-खेळाडूंना शिक्षणासोबतच नियमित प्रशिक्षण, पात्र प्रशिक्षक, क्रीडा विज्ञान, दुखापतींवरील उपचार, पोषण आणि प्रगतीचा स्पष्ट मार्ग मिळायला हवा. विद्यापीठापासून ते वरिष्ठ राष्ट्रीय संघ आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांपर्यंतचा प्रवास सुनियोजित करण्यासाठी एक समर्पित क्रीडा संस्था निश्चितच उपयुक्त ठरू शकते. मंत्रालयाच्या आदेशातही याच व्यापक भूमिकेकडे निर्देश करण्यात आला आहे. यामध्ये गुणवत्ता शोध, विशेष प्रशिक्षण, क्रीडा विज्ञान, स्ट्रेंथ अँड कंडिशनिंग, क्रीडा वैद्यकशास्त्र, पोषण, मानसिक आधार आणि आंतरराष्ट्रीय संधींद्वारे विद्यापीठातील खेळाडूंना पुढे नेण्याची व्यवस्था विकसित करण्याचे दायित्व दिले आहे. या उद्दिष्टांवर प्रभावी काम झाल्यास, नव्या फेडरेशनची उपयुक्तता केवळ स्पर्धा आयोजनाच्या पलीकडे जाऊ शकते.
मंत्रालयाने IUSF ला विद्यापीठातील खेळांसाठी राष्ट्रीय क्रीडा महासंघ म्हणून प्रोव्हिजनल मान्यता दिली आहे. या आदेशात ५ जुलै २०२६ च्या अर्जाचा संदर्भ असून, मान्यता पत्र जारी झालेल्या तारखेपासून ही मान्यता लागू झाली आहे. याला विनाअट कायमस्वरूपी मान्यता समजणे योग्य ठरणार नाही. आदेशानुसार, FISU स्पर्धांसाठी भारतीय विद्यापीठ संघाची निवड IUSF करेल, ज्यामध्ये संबंधित खेळाच्या राष्ट्रीय महासंघाकडून योग्य तांत्रिक सहकार्य घेतले जाईल. त्याच वेळी, IUSF ला वैयक्तिक खेळांचा समांतर तांत्रिक महासंघ बनायचे नाही. संबंधित खेळांचे राष्ट्रीय महासंघच त्यांच्या खेळाचे तांत्रिक अधिकारी म्हणून कायम राहतील.
हे विभाजन उपयुक्त ठरू शकते; जेथे विद्यापीठातील खेळांची समर्पित संस्था खेळाडू आणि स्पर्धांच्या समन्वयावर काम करेल, तर संबंधित क्रीडा महासंघ तांत्रिक मानके, प्रशिक्षण आणि officiating (निर्णायक म्हणून काम पाहणे) मध्ये सहकार्य करतील. या नवीन संस्थेला मान्यता देताना मंत्रालयाने तीन वर्षे अस्तित्वात असणे, संबंधित राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाच्या घटकासोबत ५० टक्के जिल्हास्तरीय संघांची संलग्नता आणि आंतरराष्ट्रीय महासंघाची संलग्नता या पात्रता अटींमधून सूट दिली आहे. कोणत्याही नवीन संस्थेला संधी देणे अनुचित नाही. मात्र, या संधीचे मूल्य त्यांच्या कामावरून, संस्थात्मक क्षमतेवरून आणि सार्वजनिक उत्तरदायित्वावरून ठरेल.
IUSF ला सहा महिन्यांत आपले संविधान आणि प्रशासकीय व्यवस्था 'नॅशनल स्पोर्ट्स गव्हर्नन्स अ‍ॅक्ट, २०२५' आणि संबंधित नियमांनुसार लागू करावी लागेल. तसेच संबंधित आंतरराष्ट्रीय महासंघाची संलग्नता मिळवण्यासाठीही सहा महिन्यांची अट ठेवण्यात आली आहे. सूट मिळण्याचा आधार आणि पूर्ततेची प्रगती सार्वजनिक झाल्यास नव्या व्यवस्थेवरील विश्वास वाढेल. स्पष्ट स्पर्धा कॅलेंडर, आधीच घोषित केलेले निवडीचे निकष, वेळेवर निकाल आणि तक्रारींवरील प्रभावी कारवाई या प्राधान्याच्या बाबी असायला हव्यात. आपली निवड कोणत्या आधारावर झाली आणि अपील कुठे करता येईल, हे खेळाडूंना माहीत असणे गरजेचे आहे.
गुणवत्ता शोधाची सांगड नियमित प्रशिक्षण आणि चांगल्या मदतीशी घातली गेल्यास, दुर्गम भागातील आणि कमी संसाधने असलेल्या विद्यापीठांतील खेळाडूंनाही याचा लाभ मिळू शकतो. चांगल्या कामगिरीची संधी केवळ मजबूत संस्थांपुरती मर्यादित राहू नये, हीच नव्या व्यवस्थेची महत्त्वाची कसोटी असेल. मंत्रालयाने निवडून आलेले पदाधिकारी, खेळाडू आणि महिलांचे प्रतिनिधित्व, हितसंबंधांचा संघर्ष (conflict of interest) हाताळणे, लेखापरीक्षण, RTI संबंधित निर्देश, वेबसाइटवर माहिती सार्वजनिक करणे आणि तक्रार निवारण यांसारख्या जबाबदाऱ्याही दिल्या आहेत.
असोसिएशन ऑफ इंडियन युनिव्हर्सिटीज (AIU) चा विद्यापीठातील खेळांमधील प्रदीर्घ अनुभव दुर्लक्षित करणे योग्य ठरणार नाही. नवीन संस्थेच्या स्थापनेला पाठिंबा देतानाच, प्रस्थापित व्यवस्था, विद्यापीठे आणि खेळाडूंशी सुव्यवस्थित समन्वय असणे आवश्यक आहे. सध्याच्या व्यवस्थेत काही उणिवा राहिल्या असतील, तर नवीन संस्थेने त्यातून शिकून एक उत्तम प्रणाली विकसित केली पाहिजे. ५ ऑक्टोबरच्या या आदेशात AIU ची मान्यता काढून घेण्याचा किंवा त्यांच्या स्पर्धा बंद करण्याचा कोणताही निर्देश नाही. त्यामुळे AIU चा क्रीडा विभाग संपुष्टात आला आहे, असे म्हणणे सध्यातरी चुकीचे ठरेल. मंत्रालयाने आणि संबंधित संस्थांनी विद्यमान स्पर्धा, प्रमाणपत्रे आणि आंतरराष्ट्रीय निवडीच्या जबाबदाऱ्या स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
एखाद्या जुन्या संघटनेशी संबंधित व्यक्ती नवीन संस्थेत येणे, ही स्वतःमध्ये कोणतीही अनियमितता नाही. अनुभव उपयुक्त ठरू शकतो, परंतु पदाधिकाऱ्यांसाठी समान उत्तरदायित्व आणि हितसंबंधांच्या संघर्षाची स्पष्ट व्यवस्था असणे गरजेचे आहे. केवळ नवीन नाव पुरेसे नसून, उत्तम कामकाज दिसले पाहिजे. सरकारी मान्यता आणि FISU ची आंतरराष्ट्रीय संलग्नता या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत. FISU च्या सार्वजनिक सदस्य यादीत भारताची संस्था म्हणून आजही AIU चे नाव नोंदवलेले आहे. त्यामुळे IUSF ला मिळालेली प्रोव्हिजनल सरकारी मान्यता म्हणजे FISU चे सदस्यत्व मिळण्याची घोषणा मानता येणार नाही.
नव्या व्यवस्थेच्या काळात खेळाडूंच्या प्रवेशिका, निवड आणि आंतरराष्ट्रीय सहभाग प्रभावित होऊ नये यासाठी स्पष्ट समन्वयाची गरज आहे. अटी पूर्ण करण्यात काही अडचण आल्यास पुढील प्रक्रियाही वेळेवर स्पष्ट असायला हवी. आदेशात विविध परिस्थितींमध्ये मान्यतेचे पुनरावलोकन किंवा ती मागे घेण्याची तरतूद आहे; मात्र सहा महिने पूर्ण झाल्यावर मान्यता आपोआप रद्द होईल, असे लिहिलेले नाही. नवी दिल्लीत ११ ऑक्टोबर रोजी निर्धारित बैठकीत फेडरेशनने आपले प्राधान्यक्रम स्पष्ट करावेत, अशी विद्यापीठे आणि खेळाडूंची स्वाभाविक अपेक्षा असेल. सदस्यत्व, स्पर्धा कॅलेंडर, प्रशिक्षण मदत, निवड प्रक्रिया आणि आंतरराष्ट्रीय संलग्नतेवर सार्वजनिक कृती योजना पुढील दिशा समजण्यास मदत करेल (ही अपेक्षा असून घोषित अजेंडा किंवा निर्णय मानला जाऊ नये). विद्यापीठांमधील खेळांना समर्पित एका मजबूत संस्थेच्या शक्यतेचे स्वागत व्हायला हवे.
या विश्लेषणातील मान्यता आणि अटींचा तपशील मंत्रालयाच्या ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजीच्या आदेश क्रमांक F.No.10-02/2026/GOV-II वर आधारित आहे. तसेच मंत्रालयाची मान्यता सूचना आणि FISU ची भारत सदस्य यादी संदर्भासाठी उपलब्ध आहे. बैठकीची तारीख आणि शहराची माहिती स्पोर्ट्सनेट इंटेलने उपलब्ध करून दिलेल्या माहितीवर आधारित आहे. लेखात IUSF च्या संभाव्यतेवर व्यक्त केलेले विचार हे संपादकीय विश्लेषण आहे.
