लेखक : प्रा. लक्ष्मण चलमले
छत्रपती संभाजीनगरमधील तिसगाव परिसरातील खवड्या डोंगरावर घडलेल्या हृदयद्रावक घटनेने संपूर्ण महाराष्ट्र सुन्न झाला आहे. एका तरुणासह त्याच्या आई-वडिलांचा काही क्षणांच्या अंतराने मृत्यू झाला आणि एका कुटुंबाची अक्षरशः वाताहत झाली.
समोर आलेल्या वृत्तांनुसार, तरुण डोंगराच्या कड्यावर पोहोचल्यानंतर त्याची समजूत काढण्यासाठी कुटुंबीय, स्थानिक नागरिक तसेच यंत्रणांकडून बराच वेळ प्रयत्न सुरू होते. त्याला वाचवण्याच्या प्रयत्नात वडीलही खाली कोसळले आणि त्यानंतर आईचाही मृत्यू झाला. या घटनेत एकाच कुटुंबातील तिघांचे प्राण गेले.
या घटनेनंतर सुरुवातीला महागडा मोबाईल किंवा आयफोनशी संबंधित वादातून हा प्रकार घडल्याची चर्चा मोठ्या प्रमाणावर झाली. काही माध्यमांनीही त्यासंदर्भात वृत्त दिले. मात्र नंतर समोर आलेल्या माहितीनुसार या घटनेचे कारण केवळ आयफोन किंवा मोबाईलच्या हप्त्यांशी जोडणे योग्य नसल्याचे पोलिसांकडून स्पष्ट करण्यात आले असून, घटनेमागील नेमकी पार्श्वभूमी तपासातूनच स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे एका वस्तूला किंवा एका वादाला या संपूर्ण दुर्घटनेचे एकमेव कारण ठरवण्याऐवजी या घटनेकडे अधिक व्यापक आणि संवेदनशील दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे.
काही क्षणांत उद्ध्वस्त झालं एक कुटुंब
या घटनेतील सर्वांत अस्वस्थ करणारी बाब म्हणजे मुलाला वाचवण्यासाठी आई-वडिलांनी केलेली धडपड.
समोर आलेल्या माहितीनुसार, बराच वेळ मुलाची समजूत काढण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. वडील त्याच्यापर्यंत पोहोचून त्याला सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न करत असताना परिस्थिती हाताबाहेर गेली आणि काही क्षणांत तिघांचाही मृत्यू झाला.
या घटनेनंतर कुटुंबातील आई-मुलाच्या नात्याशी संबंधित जुने फोटो आणि व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रसारित होत असून नागरिकांकडून हळहळ व्यक्त केली जात आहे.
पण या सर्व दृश्यांपलीकडे एक प्रश्न आपल्याला अस्वस्थ करतो—
आपण आपल्या मुलांशी किती संवाद साधतो?
आणि त्याहूनही महत्त्वाचा प्रश्न—
आपण मुलांना जिंकायला शिकवतोय; पण हरायला शिकवतोय का?
प्रत्येक आई-वडिलांची इच्छा असते की आपल्या मुलाने आयुष्यात मोठं व्हावं, परीक्षेत चांगले गुण मिळवावेत, स्पर्धेत जिंकावं, उत्तम करिअर घडवावं आणि त्याच्या वाट्याला शक्यतो दुःख किंवा अपयश येऊ नये.
ही भावना स्वाभाविक आहे.
पण याच प्रेमातून आपण नकळत मुलाला आयुष्यातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या अनुभवापासून दूर ठेवत तर नाही ना?
तो अनुभव म्हणजे—
‘नाही’ ऐकण्याचा, पराभव स्वीकारण्याचा आणि अपयशानंतर पुन्हा उभं राहण्याचा.
प्रत्येक इच्छा पूर्ण करणं म्हणजेच प्रेम आहे का?
आजच्या पालकांसमोर एक वेगळे आव्हान उभे आहे.
मुलाला हवी असलेली वस्तू, सुविधा किंवा संधी शक्य असेल तर लगेच उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न होतो. मुलगा नाराज होऊ नये, त्याला कमीपणा वाटू नये, त्याच्या मित्रांकडे असलेली वस्तू त्याच्याकडेही असावी—या भावनेतून पालक स्वतःच्या क्षमतेपेक्षा जास्त ताण घेतानाही दिसतात.
पण आयुष्यात प्रत्येक इच्छा पूर्ण होत नाही.
कधी आर्थिक परिस्थिती परवानगी देत नाही.
कधी वेळ योग्य नसतो.
कधी एखादी मागणी व्यवहार्य नसते.
आणि कधी पालकांनी स्पष्टपणे ‘नाही’ म्हणणंही आवश्यक असतं.
मुलाने हा ‘नाही’ शब्द स्वीकारायला शिकणं तितकंच महत्त्वाचं आहे.
प्रत्येक अडचण पालकांनीच दूर करायची का?
परीक्षेत कमी गुण आले तर शिक्षकांशी चर्चा होते. स्पर्धेत पराभव झाला तर कारणं शोधली जातात. संघात निवड झाली नाही तर निवड प्रक्रियेवर प्रश्न उपस्थित केले जातात.
मुलाला नकार मिळाला तर त्याची समस्या आपणच सोडवण्याचा प्रयत्न करतो.
मुलांना आधार देणे आवश्यक आहे.
पण आधार देणे आणि मुलाच्या वाटेतील प्रत्येक अडथळा स्वतः दूर करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
आज प्रत्येक अडचण पालकांनीच दूर केली, तर उद्या आयुष्याने दिलेला नकार मुलाने स्वतः कसा स्वीकारायचा?
आयुष्य प्रत्येक वेळी जिंकू देत नाही
आयुष्यात प्रत्येक वेळी विजय मिळत नाही.
कधी यश मिळतं… कधी अपयश.
कधी कौतुक होतं… कधी टीका.
कधी निवड होते… कधी नकार मिळतो.
कधी प्रचंड मेहनत करूनही अपेक्षित निकाल मिळत नाही.
म्हणून मुलांना फक्त यशाचा आनंद साजरा करायला शिकवून चालणार नाही; अपयशानंतर पुन्हा उभं राहायलाही शिकवावं लागेल.
आणि हे शिकवणारी एक मोठी शाळा म्हणजे मैदान!
माझा प्रत्येक पालकाला एक आग्रह आहे—
आपल्या मुलाला कोणत्याही एका सांघिक किवा खेळात नक्की सहभागी होऊ द्या.
क्रिकेट, फुटबॉल, हॉकी, कबड्डी, खो-खो, व्हॉलीबॉल किंवा बास्केटबॉल ,
खेळ कोणताही असू द्या.
मुलाला मैदानावर जाऊ द्या.
त्याला घाम गाळू द्या.
त्याला जिंकू द्या…
आणि कधी तरी हरूही द्या!
कारण वर्गात शिकवता न येणारे आयुष्यातील अनेक महत्त्वाचे धडे मैदान प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकवतं.
मैदान शिकवतं—‘मी’पेक्षा ‘आपण’ मोठे
सांघिक खेळात प्रत्येक गोष्ट केवळ ‘मी’भोवती फिरत नाही.
कधी संघासाठी स्वतःची भूमिका बदलावी लागते. कधी आपल्यापेक्षा चांगल्या खेळाडूला संधी मिळते. कधी बाकावर बसावं लागतं. कधी आपल्या चुकीमुळे संघाचं नुकसान होतं, तर कधी दुसऱ्याच्या चुकीचा परिणाम संपूर्ण संघाला सहन करावा लागतो.
मुलाला हळूहळू समजतं—
‘मी’पेक्षा ‘आपण’ मोठे आहोत.
निवड झाली नाही? पुन्हा प्रयत्न कर!
प्रत्येक खेळाडूची प्रत्येक वेळी संघात निवड होत नाही.
कधी अंतिम संघात नाव नसतं. कधी आपल्यापेक्षा दुसऱ्या खेळाडूला संधी मिळते.
तेव्हा दोन पर्याय असतात—
खेळ सोडून द्यायचा…
किंवा अधिक मेहनत करून पुन्हा प्रयत्न करायचा.
याच ठिकाणी मुलाच्या मानसिक ताकदीची खरी जडणघडण सुरू होते.
हरलास? ठीक आहे… उद्या पुन्हा मैदानात ये!
आज सामना हरला.
वाईट वाटलं.
डोळ्यात पाणी आलं.
पण उद्या पुन्हा बूट घालून सरावासाठी मैदानावर जावं लागतं.
हेच तर आयुष्य आहे!
एखाद्या परीक्षेत अपयश आलं म्हणून शिक्षण संपत नाही.
एखाद्या मुलाखतीत नोकरी मिळाली नाही म्हणून करिअर संपत नाही.
एका स्पर्धेत निवड झाली नाही म्हणून क्षमता संपत नाही.
पुन्हा उठायचं.
पुन्हा तयारी करायची.
पुन्हा प्रयत्न करायचा.
मुलगा अस्वस्थ दिसत असेल तर त्याचं ऐका
या चर्चेचा अर्थ असा अजिबात नाही की प्रत्येक भावनिक संकटावर केवळ खेळ हा उपाय आहे किंवा एखाद्या दुर्घटनेसाठी पालकत्वाला जबाबदार धरता येईल.
मुलाच्या वागण्यात अचानक मोठा बदल जाणवत असेल, तो वारंवार निराशा किंवा स्वतःला इजा करण्याविषयी बोलत असेल, तर त्याकडे ‘हट्ट’ म्हणून दुर्लक्ष करण्याऐवजी त्याचं म्हणणं शांतपणे ऐकणं आणि आवश्यक असल्यास योग्य व्यावसायिक मदत घेणं महत्त्वाचं आहे.
मुलाला फक्त मजबूत बनवायचं नाही—
त्याला गरज पडल्यावर मदत मागणंही शिकवायचं आहे.
गणित-विज्ञानाचे क्लास आहेत; पण मैदानाचा एक तास कुठे आहे?
आज अनेक मुलांचा दिवस शाळा, गृहपाठ आणि शिकवण्यांमध्ये संपतो.
गणिताचा क्लास.
विज्ञानाचा क्लास.
इंग्रजीचा क्लास.
स्पर्धा परीक्षेची तयारी.
हे सगळं आवश्यक असेलही.
पण या सगळ्यांमध्ये—
मैदानाचा एक तास कुठे आहे?
आपण मुलाला भविष्यातील करिअरसाठी तयार करत असताना त्याला आयुष्यासाठी तयार करायला विसरू नये.
म्हणून पालकांना एक विनंती—
मुलांना फक्त गणित आणि विज्ञानाच्या क्लासला पाठवू नका; मैदानावरही पाठवा.
तो राष्ट्रीय खेळाडू झाला नाही तरी चालेल.
पदक जिंकलं नाही तरी चालेल.
पण मैदानामुळे तो शिस्तबद्ध, आत्मविश्वासू, संघभावना असलेला आणि अपयशानंतर पुन्हा उभा राहणारा माणूस झाला—
तर ते पदकापेक्षाही मोठं यश ठरेल.
आजची छोटी हार उद्याची मोठी ताकद
मुलगा एखादा सामना हरल्यानंतर रडत घरी आला, तर त्याला पराभवाची लाज वाटू देऊ नका.
त्याच्या पाठीवर हात ठेवा.
त्याचं म्हणणं ऐका.
आणि सांगा—
“हरलास म्हणून काही संपलेलं नाही. उद्या पुन्हा मैदानात उतर.”
आज मैदानावर अनुभवलेली छोटी हार उद्या आयुष्यातील मोठ्या संकटासमोर खंबीरपणे उभे राहण्याची ताकद देऊ शकते.
शेवटी एवढंच…
पालकांनो,
मुलाला प्रत्येक अडचणीपासून कायम वाचवण्यापेक्षा अडचणींचा सामना करण्याइतका सक्षम बनवा.
त्याला प्रत्येक वेळी जिंकवण्यापेक्षा हरल्यानंतर पुन्हा उभं राहायला शिकवा.
त्याच्याशी बोला.
त्याचं ऐका.
त्याला ‘नाही’ स्वीकारायला शिकवा.
आणि त्याच वेळी, अडचण असह्य वाटली तर मदत मागणं ही कमजोरी नसते, हेही त्याला समजवा.
कारण आयुष्याच्या मैदानावर प्रत्येक सामना आपण जिंकणार नाही.
पण पराभवानंतरही जो पुन्हा मैदानात उतरतो, शिकतो, मदत स्वीकारतो आणि पुढे जाण्याचा प्रयत्न करतो—
तोच खऱ्या अर्थाने आयुष्याचा खेळाडू बनतो.
मुलांना पुस्तकं द्या… पण मैदानही द्या!
जिंकण्याचं स्वप्न द्या… पण हरणं स्वीकारण्याची ताकदही द्या!
कारण पदकापेक्षा मोठं यश म्हणजे—अपयशानंतर पुन्हा उभं राहणारं मूल घडवणं!
— प्रा. लक्ष्मण चलमले
संपादकीय नोंद
खवड्या डोंगरावरील घटनेनंतर सुरुवातीच्या वृत्तांत आयफोन/महागड्या मोबाईलशी संबंधित वादाचा उल्लेख करण्यात आला होता. मात्र नंतरच्या पोलिस माहितीनंतर या घटनेमागील कारणाबाबत वेगवेगळी माहिती समोर आली आहे. त्यामुळे कोणतेही एक कारण निश्चित असल्याचे या ब्लॉगमध्ये गृहित धरलेले नाही. या दुर्घटनेचा संदर्भ पालक-मुलांमधील संवाद, नकार व अपयश स्वीकारण्याची क्षमता आणि मुलांच्या भावनिक जडणघडणीबाबत व्यापक चर्चा करण्यापुरता घेतला आहे.
